Kinderen betrekken bij een uitvaart
"Kinderen zijn te jong voor een uitvaart." Het wordt vaak gezegd. Maar kinderen zijn zelden te jong om te merken dat er iets ergs is gebeurd. Ze voelen de spanning, zien de tranen, missen iemand die er was. Niet betrekken is ook een keuze, en niet per se de beste.
Er zijn uitvaarten waar kinderen stilletjes in een hoekje zitten, niet begrijpend wat er gebeurt maar wel voelend dat het belangrijk is. En er zijn uitvaarten waar kinderen meedoen, een rol hebben, actief deelnemen aan het afscheid. Het verschil is merkbaar. Kinderen die meedoen lijken het beter te verwerken.
Waarom aanwezig zijn helpt
Kinderen vullen leemtes in met fantasie. Als ze niet weten wat er is gebeurd, bedenken ze iets. Vaak erger dan de werkelijkheid. Een uitvaart bijwonen maakt de dood concreet. Er is een kist, er zijn mensen die huilen, er wordt afscheid genomen. Dat is voor een kind makkelijker te bevatten dan abstracte afwezigheid.
Bovendien: kinderen zijn onderdeel van de familie. Uitsluiten geeft een signaal dat dit niet bij hen hoort, dat ze er niet bij mogen zijn bij iets belangrijks. Dat kan later doorwerken in gevoelens van buitengesloten zijn.
Natuurlijk hangt het af van de leeftijd, de persoonlijkheid van het kind, de omstandigheden. Maar als uitgangspunt is aanwezig zijn meestal beter dan wegblijven.
"Kinderen beschermen tegen de dood is onmogelijk. Je kunt ze wel helpen ermee om te gaan."
Voorbereiden
Leg van tevoren uit wat er gaat gebeuren. Dat er een kist is, dat opa of oma daarin ligt, dat mensen verdrietig zullen zijn, dat er misschien muziek klinkt en toespraken worden gehouden. Hoe concreter, hoe beter.
Vertel ook wat het kind kan verwachten van zichzelf. Dat het oké is om te huilen, of juist niet te huilen. Dat het oké is om even weg te lopen als het te veel wordt. Dat er iemand is die met hen meegaat als dat nodig is.
Wat ze zullen zien
De ruimte, de kist, de bloemen, de mensen. Beschrijf het zo concreet mogelijk.
Wat ze zullen horen
Toespraken, muziek, misschien huilen. Stel geen stille plechtigheid voor als het dat niet is.
Wat ze kunnen voelen
Verdriet, maar ook verveling. Beide is normaal. Beide is toegestaan.
Wat ze kunnen doen
Een rol in de ceremonie, of juist alleen aanwezig zijn. Geef opties.
Rollen voor kinderen
Kinderen kunnen actief meedoen. Dat geeft ze iets om te doen, iets om zich op te concentreren, een manier om bij te dragen. Het maakt ze onderdeel van het afscheid in plaats van toeschouwer.
Een tekening maken die bij de kist ligt of erin gaat. Een kaarsje aansteken. Bloemen leggen. Een briefje voorlezen, of door iemand anders laten voorlezen. Meehelpen met de bloemen uitdelen na afloop. De mogelijkheden zijn eindeloos, afhankelijk van de leeftijd en wat het kind wil.
Soms wil een kleinkind van zes per se iets doen. Ze kiest ervoor om aan het eind van de ceremonie een belletje te luiden. Eén keer, heel hard. Het kan het mooiste moment van de hele dag worden.
Tijdens de ceremonie
Zorg dat er iemand beschikbaar is die zich over het kind kan ontfermen als dat nodig is. Niet de ouder die zelf rouwt, maar iemand anders. Een oom, een vriendin, iemand die even met het kind naar buiten kan als het te veel wordt.
Neem iets mee om te doen. Een kleurboek, een speeltje. Niet als afleiding van wat er gebeurt, maar als uitlaatklep voor wanneer de aandacht niet meer vast te houden is. Een uur stilzitten is voor veel kinderen te veel gevraagd.
Forceer niets. Als een kind niet naar de kist wil, dwing het niet. Als een kind halverwege weg wil, laat dat toe. De ervaring moet veilig blijven.
Na afloop
Praat erna. Niet meteen misschien, maar wanneer het kind eraan toe is. Vraag wat ze hebben gezien, gevoeld, gedacht. Beantwoord vragen eerlijk, ook als die moeilijk zijn.
Kinderen verwerken in hun eigen tempo, op hun eigen manier. Soms komen de vragen pas dagen of weken later. Soms lijkt het alsof het niet is blijven hangen, en ineens komt het terug. Wees beschikbaar, ook als het lijkt alsof ze er niet mee bezig zijn.
De uitvaart is niet het einde van het rouwproces, ook niet voor kinderen. Het is het begin.
Leeftijden
Heel jonge kinderen, onder de drie, begrijpen weinig van wat er gebeurt. Ze kunnen aanwezig zijn, maar verwacht niet dat ze de betekenis vatten. Ze voelen vooral de sfeer en de emoties van de volwassenen om hen heen.
Kinderen van drie tot zes begrijpen vaak dat iemand 'weg' is, maar het concept van permanent is nog lastig. Wees concreet en vermijd eufemismen als 'ingeslapen' die tot verwarring leiden.
Oudere kinderen en tieners begrijpen de dood, maar kunnen moeite hebben met het uiten van emoties. Geef ze ruimte, dwing niets, maar sluit ze ook niet uit van de volwassen rouw.
Kinderen betrekken bij een uitvaart is geen verplichting, maar vaak wel een goed idee. Het helpt ze om te begrijpen, om mee te rouwen, om onderdeel te zijn van iets belangrijks. Beschermen door uitsluiten helpt zelden.